by kind permission of the ETANA team, search the ABZU database:
 |
Home
Periods
Sites
People
papers
projects
Resources
for Study
RESOURCES BY COUNTRY
TECHNIQUES
site map
by kind permission of the ETANA team, search the ABZU database:
|
by
Doctoral Researcher in Biological and Funerary Archaeology, Dept. of Archaeology, University of Durham, UK
A plethora of important volumes and papers regarding ancient Cyprus have been published, so the interested reader should consult the bibliography at the end of this article.
The objective of the present work is to gather and present published information on the most famous Neolithic and Chalcolithic Cypriot sites. However, instead of dealing with architectural remains and artifacts, it focuses on environment and on organic remains, which often lack the reader’s attention as if they were of secondary importance. Therefore, data on topography, geology, climate, hydrology, and research on faunal, floral and human skeletal remains are presented.
This paper, which is about 10,000 words in length, is based on Greek, English and French publications. One of the aims is to correspond the most often mentioned Latin terms with their Greek and English equivalent, when possible, since trilingual or multilingual dictionaries and glossaries covering the disciplines of biology, physical anthropology, geology and ecology are few to non-existent.
Special thanks are due to Profs. E. Mantzourani and L. Karali from Athens University for years of support and teaching. I would also like to thank Ms Freya Horsfield for the publication of my article on line. Comments and suggestions are welcome. Please contact me at: jaguar2000@iname.com or Anastasia.Tsaliki@durham.ac.uk
Περιβαλλοντικά κατάλοιπα και ταφές από τη
Νεολιθική και Χαλκολιθική Κύπρο
Αναστασία Τσαλίκη
Βιοαρχαιολόγος
Περίληψη:
Για την Προϊστορική Κύπρο έχουν γραφεί αξιόλογες εργασίες και δημοσιεύσεις ανασκαφών. Το παρόν κείμενο αναφέρεται στις πιο γνωστές Νεολιθικές και Χαλκολιθικές θέσεις και θέτει ως στόχο να μεταθέσει την εστία προσοχής από την αρχιτεκτονική και τα τέχνεργα στο περιβάλλον και στα οργανικά κατάλοιπα. Εξετάζονται τομείς όπως η τοπογραφία, η γεωλογία, το κλίμα, η υδρολογία, η μελέτη των ζωικών και φυτικών καταλοίπων, και οι ταφές με τα ανθρώπινα σκελετικά κατάλοιπα.
Σύμφωνα με τα αρχαιολογικά δεδομένα, η Κύπρος παρέμενε ακατοίκητη εώς το 7000 πΧ, ενώ στη Μικρά Ασία, στις ακτές της Συρίας και στο Αιγαίο ήδη εμφανίζονται μικροί οργανωμένοι οικισμοί (Hunt 1990).
Όμως, σε μια βραχοσκεπή στην περιοχή Αετόκρημνος της χερσονήσου του Ακροτηριού αποκαλύπτονται σημάδια της παρουσίας ανθρώπου στην Κύπρο από το 8500 πΧ. Συγκεκριμένα, ανακαλύφθηκαν χιλιάδες οστά από τα εξαφανισμένα σήμερα ήδη Ελέφαντας Πυγμαίος και Ιπποπόταμος Πυγμαίος. Τα οστά ανήκαν σε ζώα όλων των ηλικιών, δεν ήταν σε θέση άρθρωσης μεταξύ τους, και το ένα τέταρτο περίπου είχε ίχνη καύσης. Στη θέση βρέθηκαν επίσης χιλιάδες εδώδιμα θαλάσσια όστρεα, λίθινα τέχνεργα, εργαλεία, και κοσμήματα, χάνδρες από όστρεο και εστίες. Η θέση Αετόκρημνος είναι πολύ καλά χρονολογημένη και φαίνεται ότι κατοικήθηκε για μικρό χρονικό διάστημα στα μέσα της 9ης χιλιετίας πΧ από νομάδες κυνηγούς-τροφοσυλλέκτες (Hunt 1990, Simmons and Reese 1993).
Νεολιθικοί και Χαλκολιθικοί οικισμοί
Πριν το 6000 πΧ εμφανίστηκε στην Κύπρο μια σημαντική σειρά σχετιζόμενων κοινοτήτων, όπως η Ακεραμεική Χοιροκοιτία. Οι οικισμοί παρουσιάζουν συγκεκριμένη δομή με κυκλικά κτήρια και άλλα κοινά χαρακτηριστικά. Η επόμενη καταγεγραμμένη ενότητα είναι η «Ομάδα της Σωτήρας», γύρω στο 4500-3800 πΧ. Οι τοίχοι των οικιών είναι πιο λεπτοί και η κάτοψη τείνει προς τον τετραγωνισμό. Εμφανίζεται οπτή και διάκοσμη κεραμεική, αλλά δεν υπάρχουν δεδομένα για εξωτερικό εμπόριο. Περίπου το 4000/3800 πΧ η λεγόμενη «Ομάδα της Ερήμης» εισάγει την Χαλκολιθική περίοδο και την επεξεργασία του μετάλλου για πρώτη φορά. Σπάνιος πια ο οψιανός προέρχεται σχεδόν σίγουρα από την Ανατολία, πράγμα που φανερώνει και τη διάνοιξη διαθαλάσσιων συναλλαγών. Στην Ύστερη Χαλκοκρατία τα ταφικά έθιμα άλλαξαν ριζικά. Από τις λακκοειδείς ταφές γίνεται σταδιακό πέρασμα στους θαλαμοειδείς τάφους και στις τεφροδόχους, παράδοση ήδη πολύ διαδεδομένη στην Ανατολία. Τελικά, οι περισσότεροι Χαλκολιθικοί οικισμοί εγκαταλείφθηκαν και η Λέμπα καταστράφηκε από πυρκαγιά (Peltenburg 1990). Μετά τη γενική αυτή επισκόπηση, συγκεκριμένες θέσεις θα εξετασθούν αναλυτικά.
Χοιροκοιτία
Από τοπογραφικής απόψεως, ο λόφος όπου βρίσκεται ο αρχαίος οικισμός θεωρείται προνομιούχος περιοχή, και βρίσκεται κοντά στον ποταμό Μαρονιού.
1. Η Χοιροκοιτία του Πορφύριου Δίκαιου
Ο Δίκαιος (1953) έφερε στο φως με την ανασκαφή του πολλά οργανικά κατάλοιπα και σημαντικές ταφές. Αποκάλυψε εστίες έξι διαφορετικών τύπων γεμάτες με τέφρα, ξυλάνθρακα και οστά ζώων in situ, προφανώς κατάλοιπα γευμάτων. Τρεις λιθόστρωτες εστίες είχαν τοποθετηθεί σε θέση ταφών. Δύο από αυτές ίσως συνδέονται με ανθρωποθυσίες. Στο ‘θόλο’ ΧV(II), δάπεδο XII, η εστία τοποθετήθηκε στο άνω τμήμα μιας ταφής που ανήκει στο δάπεδο XIII και η οποία θεωρήθηκε ανθρωποθυσία ως τελετουργία γερής θεμελίωσης (foundation rite). Στο ‘θόλο’ XLVIII, δάπεδο ΙΙΙ, η εστία βρίσκεται στο κέντρο και ακριβώς πάνω από το μικρό τάφο ενός παιδιού. Η ταφή αυτή θεωρείται ανθρωποθυσία για δημιουργία νέου δαπέδου και επανατοποθέτηση της εστίας (Dikaios 1953).
Γενικά, οι νεκροί, ενήλικες ή παιδιά, θάβονταν σε λακκοειδείς ρηχούς τάφους σκαμμένους στα δάπεδα. Στα ύστερα στάδια του οικισμού παρατηρείται αυξημένη θνησιμότητα, ιδίως ενηλίκων, με διπλές και τριπλές ταφές. Οι νεκροί βρίσκονται σε συνεσταλμένη στάση με ποικίλο βαθμό συστολής. Σε κάποιες ταφές, μυλόπετρες ή μεγάλοι επίπεδοι λίθοι είχαν τοποθετηθεί επίτηδες στην κεφαλή ή σε άλλα μέρη του σώματος. Η τελετουργία αυτή φαίνεται να δηλώνει νεκροφοβία (οπ. ανωτ.). Γενικά, είναι φανερή κάποια «έμφαση στα κρανία» (skull emphasis), και μία εναλλακτική ερμηνεία είναι ότι ίσως η τοποθέτηση λίθων πάνω στα κρανία είχε ως σκοπό σε κάποιες περιπτώσεις να καλύψει (να ‘προστατέψει’ ή να κρύψει ?) το κεφάλι ή το πρόσωπο του νεκρού (Niklasson 1991).
Οι ταφονομικές συνθήκες ευθύνονται για τον κατακερματισμό των σκελετικών καταλοίπων και την παραμόρφωση των κρανίων σε πολλές περιπτώσεις. Όμως, τα κεφάλια των Νεολιθικών κατοίκων συχνά παραμορφώνονταν εκ προθέσεως κατά τη νηπιακή ηλικία. Τα φαινόμενα αυτά δυσκολεύουν τις συγκρίσεις και τις κρανιακές μετρήσεις. Η κρανιακή παραμόρφωση ανήκει μόνο στον ινιακό τύπο, προφανώς με την άσκηση πίεσης, ίσως με σανίδες, με σκοπό την επιπεδοποίηση του πίσω μέρους της κεφαλής. Η παραμόρφωση παρουσιάζεται έντονη στο γυναικείο φύλο. Η μέση ηλικία θανάτου υπολογίσθηκε στα 35,2 έτη για 39 ενήλικες άρρενες και στα 33,6 έτη για 35 γυναίκες. Χρησιμοποιώντας όχι απόλυτα ακριβείς μετρήσεις του μηρού και του βραχίονα σε δυο περιπτώσεις, το ύψος 4 ανδρών υπολογίσθηκε περίπου στα 161,4 εκ. και τριών γυναικών στα 151 εκ. (Pearson Formula) (Angel 1953). Πρέπει όμως να σημειωθεί ότι αν και ο Angel προσέφερε μεγάλης αξίας έργο μελετώντας τα αρχαία ανθρώπινα σκελετικά κατάλοιπα σε εποχές που το αρχαιολογικό ενδιαφέρον επικεντρωνόταν αποκλειστικά στα τέχνεργα, όντας κατ’ αυτό τον τρόπο ένας πραγματικός πρωτοπόρος, πολλές από τις ανθρωπολογικές μεθόδους της εποχής του έχουν αναθεωρηθεί σήμερα. Τα πορίσματα του Angel καταλήγουν στο ότι αυτοί οι πρώτοι άποικοι της Κύπρου είχαν βραχείς και στρογγυλούς κρανιακούς θόλους, λίγο πιο πάνω από το μέσο ύψος. Τα μέτωπα ήταν ευρέα, υψηλά και κάθετα, χωρίς τονισμένα υπερόφρυα τόξα και με ελαφριά κοίλανση πάνω από τη ρίζα της μύτης. Τα πρόσωπα ήταν ευρέα αλλά βραχέα, συχνά εξαγωνικά. Το άνω προφίλ του προσώπου δεν προεξέχει. Οι οφθαλμικές κόγχες ήταν πλατιές και ποικιλοτρόπως υψηλές με ευρύ μεσοδιάστημα. Αν και η μύτη δεν ήταν έντονη, ήταν στενή. Τα δόντια βρέθηκαν σε πολύ καλή κατάσταση. Παρατηρήθηκε καλή μυϊκή ανάπτυξη της στοματικής κοιλότητας. Οι γομφίοι είναι σπανίως φθαρμένοι εώς την οδοντίνη. Η φθορά των δοντιών ως δείκτης δίαιτας αποκαλύπτει ότι οι τροφές του χωριού ήταν πιο μαλακές από τις αναμενόμενες κατά τη Νεολιθική περίοδο. Εντούτοις, ίσως ο πληθυσμός να είχε σμάλτο πιο σκληρό από το σύνηθες (οπ. ανωτ.).
Τα οστά των θηλαστικών ανήκουν στα ήδη:
· Capra hircus aegagrus: αίγαγρος (Pasang or Grecian Ibex)
· Dama mesopotamica: δάμα (Fallow deer), είδος ελαφιού που σήμερα έχει εκλείψει.
· Ovis / Capra: πρόβατο / αίγα
· Ovis orientalis orientalis: άγριο Κυπριακό πρόβατο που ζει ακόμη στο νησί
· Sus scrofa: χοίρος, πιθανώς αγριόχοιρος.
(King 1953)
Τα όστρεα που βρέθηκαν ανήκουν στα είδη:
Cassis sulcosa Brug., Charonia lampas L., Collumella sp., Conus coronatus Gmelin , Cymatium olearium Desh., Cypraea lurida L., Monodonta turbinatus Born., Murex trunculus L., Pectunculus pilosus Lamk., Pectunculus sp., Spondylus gaederopus L. , Thais haemastoma Lamk.
Η μεγάλη ποσότητα των ειδών Monodonta turbinatus Born. (Tροχός) και Murex trunculus L. (Πορφύρα), καθώς και η κατάστασή τους φανερώνουν ότι μάλλον αποτελούσαν τροφή. Το είδος Τρίτωνα (Charonia lampas Linn.) μπορούσε να χρησιμεύσει ως αγγείο με την εξαγωγή των εσωτερικών σπειρών. Βρέθηκαν και τα απολιθωμένα είδη οστρέων: Strombus coronatus Defrance, Crassostrea gryphoides Schlotheim, Isocardia cor. L. var. maveriana Cocconi, καθώς και τμήμα από απολιθωμένο κοράλλι που προέρχεται από το Μειόκαινο (Wilkins 1953).
| Please
send any comments or suggestions for the project or website to
Co-ordinator@ancientcyprus.ac.uk |
 |
The Ancient Cyprus Web Project is affiliated to the Council for British Research in the Levant |
Technical note: this site is best viewed using Internet Explorer. Visitors
using other browsers, for example Netscape, may experience some difficulties
on certain pages of this site. We are working to address these difficulties.
|
|
|||
